Ghalib, his Ghazals, his poems, his genius, and his wits have always fascinated millions including myself.

This is my 58^th installment.  I have received excellent response from lot of friends, both Urdu and non-Urdu speakers. Please know that this is my own, Asghar Vasanwala’s, work and not a forwarding of someone else’s work as some you thought. Please forward this to as many friends you can. Also, please send me your comments/complements. I will appreciate if you forward me email addresses of your Urdu/non-Urdu friends.

Only Urdu explanation is partially borrowed from various authors, everything else is my creation.

Here are  verses (she’r) & its explanations in Urdu, Gujarati, and English

This is the 1^st verse of Ghalib’s 19^th Ghazal.                                                                                               Shab, KHumar-e-Shouq-e-Saqi, rast’KHez-andazah tha                                                                              Last night, eagerly waiting for Saqi was like apocalypse (Qayamat)                                                                                         Ta, muheet-e-ba’da, Surat-e-KHana-e-KHamyazah  tha                                                                                 (In boredom of his absence) even wine in bottles was crossing its fill mark and the wine-house looked like a house of pandiculation; wine and wine lovers were stretching and yawing in dullness of Saqi’s wait                                                  shab=night     KHumar=hangover      shaouq-e-saqi =intense wait for Saqi (Cupbearer); Unless Saqi offers no one can dare drink     rastKHez= apocalypse, Qayamat   andazah=like  rastKHez andazah=like apocalypse (Qayamat)        Ta=so much so, even      Muheet= circumference line, fill mark ba’da=wine Muheet-e-baada=fill mark of wine   Surat=like Khana=house Khamyazah=pandiculation, stretching and yawning (in boredom, waiting for Saqi)

 Meaning:                                                                                                                                                                                Last night, wine lovers were intensely waiting for Saqi to pour them new wine and remedy their hangover. Waiting for Saqi was like apocalypse (Qayamat). Saqi’s absence created such intense boredom so much so wine in bottles was stretching and yawning, crossing its fill lines. The whole tavern looked like a yawning temple.

Finer aspects: The cardinal rule of tavern is that one should not drink unless Saqi serves. In absence of Saqi, wine lover must wait his arrival. Even though in tavern drums and bottles of wine are full, wine lovers suffering hangovers, dare not touch unless cupbearer (Saqi) serves them.

We all are dispensed our portion of life and luck. Although tempting things are all around us, unless Saqi or almighty offers, we cannot have it. We must wait for Saqi to arrive and serve; meanwhile we must suffer dullness and yawning. To Ghalib, whole word looks like a yawning house. Here everyone is waiting for his/her portion.

This is the 2^nd verse of Ghalib’s 19^th Ghazal.                                                                                                                     Yak qadam vehshat se, dars-e-daftar-e-imkaN khula                                                                                         In just one crazy step, lessons in realm of possibilities were unlocked for me.                                                                      Jadah,   ajza-e,  do-aalam-dasht,   ka   shirazah    tha                                                                                   'The path I stepped in, proved to be a thread binding arid lands of both worlds, the life and the death                                              Yak qadam=first step, a tiny step   vehshat=craze, madness   dars= lesson   daftar-e-imkan=office of happenings, world    Jadah= path, road ajza=parts, elements (plural of Juz=part) do-aalam dasht=dasht-e-do-aalam, arid lands of both worlds, nothing but desert shirazah=thread binding parts, thread that binds pages of a book

Meaning: The world changed because of crazy few. Their eccentric thought and acts changed the world forever. Most prophets, thinkers, inventers and leaders were first thought to be eccentric or loony. Ghalib says when he took his first crazy step, department or office of possibilities was unlocked giving him new lessons. He found that the trail he stepped in was like thread binding parts of both worlds. Meaning he learned secret of creation by gathering courage and plunge, however crazy it first looked. Without being crazy, one cannot learn truth of two worlds of life and death.

Finer aspects: Calling tavern a yawning temple is an incredible thought.

This is the 3^rd verse of Ghalib’s 19^th Ghazal.                                                                                                    Maan’e, veshshat KHrami’ha-e-Laila, kon hai?                                                                                                  'If Leila loved Majnu, what stopped her wild passion, walking into him?                                                                           KHana-e-Majnun-e-sehra-gard, be darvaza tha                                                                          Majnu lived in wilderness; his abode had no door blocking her

Maan’e=preventer, stopper    vehshat=wildness, KHaram=stylish walk, slow graceful walk                                                vehshat-Kharami=thoughtless walking                                                                                                                                  Khana=abode, living place  Majnu= the famous lover of Arabia; his birth name was Qais but was nicknamed Majnun or Majnu (lunatic) because he lost his mind in Leila’s love

Meaning: Ghalib says Majnu’s dwelling had no door; he lived in wilderness where there was no entry check. Why then Leila, who intensely yearned meeting Majnu, did not go to meet him.  What prevented her?

Finer aspects: Ghalib has added adjective “Sehra Gard” (wanderer of desert) after the name of Majnu. By doing this, Ghalib gave us Majnu’s address or information that Majnu lived in wilderness. It is very clever way.

 It is said that Leila did ride a camel and go to meet Majnu; however, her camel driver was a mole. He informed her father. Ghalib is pointing to this treachery.

If following in Gujarati script is not readable, please click this link, it is virus free: http://lists.elistx.com/archives/blank/201010/docaZBYc658pd.doc

 આ ગ઼ાલિબ ની ૧૯ મી ગ઼ઝલ નો શેર નંબર ૧ છેઁ                                                                          શબ, ખુમારે શોક઼ે  સાકી, રસ્તખ઼ેઝ  અંદાઝા થા                                             'તા, મુહીતે બાદા, સૂરતે ખાના-એ-ખ઼મયાઝા થા                                               શબ=રાત્રિ, રાત     ખ઼ુમાર₌ઉતરતું  ઘેન, નશો ઉતરતી વખતે પિવાની વધુ તલપ થાય છે      શોક઼ે સાક઼ી= સાક઼ી નો ઇંતેજાર   રસ્તખેઝ=કિયામત, પ્રલય              અંદાઝ=જેવું  તા=ત્યાં સુધી, એટલી હદે     મુહીત=માપ કે ઘેરાવાની રેખા     બાદા=મદિરા, શરાબ        મુહીતે બાદા=પ્યાલા ની મદિરા ના માપ ની લાઇન              સૂરત=જેવુ      ખ઼ાના = ઘર,       ખ઼મયાઝા=આળસ મરોડવાની ક્રીયા, બગાસાં ખાવા       ખ઼ાના એ ખ઼મયાઝા=આળસ મરોડવા અને બગાસાં ખાવા નુ ઘર

અર્થઃ ગઇ રાત્રે સાકી ના ઇંતેજાર મા કિયામત જેવી હાલત પેદા થઇ ગઇ હતી. આ કેફયત એટલી વધી કે પહેલી શરાબ નો ખુમાર ઓછો થવાથી થતી પીવાની તલબ ને લીધે  સાકIના ઇંતેજારમાં બોર થઇ હું આળસ મરોડવા ને બગાસાં ખાવા લાગ્યો. બાટલી અને પ્યાલા માની મદિરા ની હાલત પણ મારા જેમ હતી. બધાનોજ આજ હાલ હતો અને સુરાલયે એક આળસ મરોડવા અને બગાસાં ખાવાનુ મંદિર થઇ ગય હતું. એટલેકે  દરેક વ્યક્તિ ને વસ્તુ સાકી ના ઈંતેજાર મા બોર થઇ ને બગાસાં ખાતી હતી

શેર ની ખુબીઓઃ સુરાલય ની એક અદબ છે કે જ્યાં સૂધી સાકી પ્યાલા મા ના રેડે ત્યાં સુધી કોઇ મસ્ત પીવાની ગુસ્તાખી કે અભ્યતા નથી કરી શકતો, ભલે પછી સુરાલયમાં ગમે તેટલુ શરાબ છલકતુ હોય કે મધુપ્રેમી ને ગમે તેટલી તલબ હોય. સાકી જેટલુ રેડે તેટલુજ પીવાનુ હોય. આ દુનિયા માં આપણે દરેક સાકી ના ઇંતેજારમાં બગાસા ખાતા બેઠેલા છે કે સાકી નુ આગમન થાય ને આપણા પ્યાલા માં મદિરા રેડાય. આપણી આસપાસ ઘણી કીમતી ને સુંદર મદિરા ઉઘાડી પડી હોય પણ આંચકી નથી શક્તા.સાકી આવે ને આપે ત્યાં સુધી આપણે આળસ મરોડવા ને બગાસાં ખાતા બેસી રહેવા સિવાય કોઇ છુટકો નથી. ગ઼ાલિબને આખુ જગત બગાસાં ખાવા અને આળસ મરોડવા ના મંદિર જેવું લાગે છે.

આ ગ઼ાલિબ ની ૧૯ મી ગ઼ઝલ નો શેર નંબર ૨ છે                                                                            યક ક઼દમ વેહશત સે, દર્સે દફતરે  ઇમકાં ખુલા                                                જાદા, અજઝાએ દોઆલમ-દશ્ત કા,શીરાઝા થા                                               'યક ક઼દમ=એક કદમ,પહેલુ ડગલુ      વેહશત=ગાંડપણ,ઘેલછા      દર્સ=સબક,પાઠ      દફતર=ઓફીસ,કચેરી        ઇમકાં=શક્યતા,સંભાવ્યતા         દફતરે ઇમકાં=શક્યતાની ઓફીસ,જે આ જગત છે    જાદા=પગડંડી, કેડી       અજઝા=જુઝ એટલે ભાગ, નુ બહુવચન,અવ્યવો, અંગો, ભાગો         દોઆલમ=બન્ને જગત દો-આલમ-દશ્ત=બન્ને જગત ના રણ જેટલુ ઉજ્જડ  શીરાઝા=ચોપડીની જિલદ બાંધવાની દોરી, વિભાગો ને જોડનાર

અર્થઃ મારી ઘેલછા ના પહેલા ડગલામાંજ, આ દુનિયા કે જે એક શક્યતાની ઓફીસ છે, તેના ભંડારમાં સંગ્રહાએલા પાઠો ની બધી હકીકત મને સમજાઇ ગઇ. આથી એમ સમજાય છે કે બાવરાપણા નો કદમ જે કેડી પર પડયો તે કેડી જીવન અને મૃત્યુને જોડનાર દોરી હતી. મતલબ કે ઘેલછા વગર બન્ને જગતનુ સત્ય  પામી નથી શકાતું.

આ ગ઼ાલિબ ની ૧૯ મી ગ઼ઝલ નો શેર નંબર ૩ છે.                                                             માનએ વેહશત ખ઼રામીહા-એ-લયલા,કોન હે?                                                                    ખાના-એ-મજનૂને-સેહરાગર્દ, બે દરવાઝા થા                                               માનએ=મનાઇ કરનાર,રોકનાર      વેહશત-ખ઼રામી=ઘેલછા માં રણ-વગડા માં ભટકવું  ખ઼ાના=ઘર,આવાસ    મજનુ=લયલા નો પ્રેમી, તેનુ જન્મ નુ નામ ક઼ેસ હતું પણ તેને લયલા પાછળ દિવાનો થઇ પોતાના મગજ નુ સમતોલન ગુમાવ્યું તેથી તે મજનૂન યા મજનૂ એટલે કે દિવાનો કહેવાતો.

અર્થઃ અગર લયલા, મજનૂ ને મળવા માટે આટલી તલસતી હતી તો પછી તેને રણ-વગડા તરફ પ્રયાણ કેમ ન કર્યું? ત્યાં જવામાં તેને બાધા કરનાર કોણ હતું? મજનુ તો રણ-વગડામાં રહેતો હતો. તેના ઘરમાં કોઇ બારણુ કે ફાટક નહોતા કે કોઇ ને દાખલ થવામાં અડચણ આવે.                                                                                            ક્હેવાય છે કે લયલા ઊંટ પર સવાર થઇ મજનુ ને મળવા માટે રવાના થઇ હતી પણે તેના ઊંટ-ચાલકે કબીલા ને ચાડી ખાધી અને લયલા ના ખાનદાને તેને મજનૂ ને મળવાથી રોકી. આ શેર આ કહાણી તરફ ઇશારો કરે છે.

શેર ની  ખુબીઓઃગ઼ાલિબે શેર માં મજનુ ના નામ સાથે સેહરા-ગર્દ નુ વિશેષણ ઉમેર્યું છે. આમ કરી તેને મજનુ ક્યાં રહેતો હતો તે સરનામુ આપ્યું છે.

ये ग़ालिब की 19वीं ग़ज़ल के शेअर नंबर 1, 2 और 3 हैं। बहुत ही ख़ूबसूरत हैं और मानी आफ़रीनी से भरे हैं।
शेअर नंबर 1:
शब, ख़ुमारे-शौके-साक़ी, रुस्तख़ेज़ अंदाज़ा था
ता,  मुहीते-बादा, सूरते-ख़ाना-ए-ख़मयाज़ा था
ख़ुमार=नशेका  उतार    शौके-साक़ी=इंतज़ारे-साक़ी   रुस्तख़ेज़ अंदाज़ा=क़यामत के मानिंद    मुहीते-बादा= ख़ते-साग़र, जहां तक शराब हो ख़मयाज़ा=अंगड़ाई    सूरते-ख़ाना=बुतकदे की तरह, मूर्ती घर की तरह

तशरीह: रात को साक़ी के शौक-ए-इंतिज़ार में क़यामत की सी कैफ़ियत पैदा हो गई थी। ये कैफ़ीयत उस क़दर बढ़ी थी कि शराब भी मेरी तरह, ख़ुमार की वजह से शीशे में अंगड़ाईयाँ  लेने लगी थी, और इस तरह से बुतकदा-ए-ख़मयाज़ा यानी अंगड़ाइयों के मूर्ती घर की तरह हो गया था। मतलब ये कि हर शे साक़ी की आमद की मुनतज़िर थी । इंतिज़ार की कोफ़त से अंगड़ाईयाँ  ले रही थी। शराब के जोश को अंगड़ाइयों से तश्बीया देना नादिर ख़्याल है।      शेअर की खूबियां: मैख़ाने में रिंदों के लिए कुछ आदाब और उसुल होते हैं। अव़्वल ये कि जब तक साक़ी ना पिलाए रिन्द पीने की जुरात नहीं कर सकता। अगर साक़ी मौजूद नहीं तो इस के आने तक रिंदों को इंतिज़ार करना होगा। अगरचे मैख़ाने में ख़ुम-ओ-सागर छलक रहे हो तब भी इंतिज़ार की कोफ़त बर्दाश्त करते हुए और कोफ़त में अंगड़ाईयाँ और जमाईयाँ  लेते हुए घड़ियां गुज़ारनी होगी। इस दौरान पहेली शराब का ख़ुमार उतरने से रिंदों मए की शिद्दत बढ़ती है और जाम के लिए तरसते रहते हैं।
ये दुनया एक ऐसा ही मैख़ाना है । साक़ी हमें अपने मुक़द्दर की पिलाता है। हमारे इर्द गर्द नेअमतें होती हैं लेकिन हम बढ़ के क़ब्ज़ा कर नहीं सकते। हमें साक़ी की आमद का इंतिज़ार करते हुए, कोफ़त मेंअनगड़ाईयाँ  और जमाईआं लेते हुए वक़्त गुज़ारना होगा

शेअर नंबर 2:
यक क़दम वहशतसे, दरसे-दफ्तरे-इमकां  खुला
जादा, अजज़ाए दोआलम दश्त का, शीराज़ा था
यक क़दम वहशत=थोड़ी सी वहशत, वहशत का एक क़दम     दफ्तर-ए-इमकान =दुनया     जादा=रास्ता                                दो आलम दश्त =दश्त-ए-दोआलम, कसरत-ए-वीरानी
तशरीह: वहशत में एक छोटा सा क़दम उथाने पर दफ्तर-ए-इमकान की कुल हक़ीक़त मुझे मालूम हो गई । गोया जादा वहशत, दश्त-ए-दो आलम के अज्ज़ा का शीराज़ा था कि इस में आलम-ए- बक़ा-ओ-फ़ना दोनों जुड़े थे। मुद्दा ये है कि बगै़र वहशत-ए-इशक़  के  हक़ाइक़-ए- दोआलम मालूम नहीं होते
शेअर की खूबियां:
माहिरीन-ए-ग़ालिब की राय:
तबा तबाई :- मुमकानत ने अपने मम्बा से एक ज़रा सी वहशत-ओ-मग़ाइरत जो की तो आलम-ए-इमकान मौजूद हो गया, और इस वहशत का एक क़दम जिस जादा पर पड़ा गोया वो अवराक़-ए-दो-सद दश्त का शीराज़ा था। इस सबब से कि वहशत में जब क़दम उठेगा, दश्त की ही तरफ़ उठेगा ओर आरिफ़ की नज़र में तमाम आलम-ए-इमकान वीरान है, दो आलम-ए-दश्त की तरकीब में मुसन्निफ़ ने दश्त की मिक़दार का पैमाना आलम को बनाया है
शेअर नंबर 3:
मानए  वहशत-ख़रामीहा-ए-लैला, कौन है?
खाना-ए-मजनूने-सेहरा गर्द, बेदरवाज़ा था
मानए=मना करने वाला, रोकने वाला         वहशत ख़िरामी=दीवानों की तरहा फिरना     सहरा गर्द=जंगलों में फिरने वाला                  ख़ाना  बे दरवाज़ा था=घर में दरवाज़ा नहीं था, घर  एक  खुला मैदान था
तशरीह: मजनूं का घर तो बे दरवाज़ा था यानी वो जंगल में रहता था। किसी को इस तक पहुंचने में रोक टोक ना थी। फिर मालूम नहीं क्यों लीला बह तक़ाज़ाए वहशत मजनूं तक ना पहुंच सकी और कान सी चीज़ उस की मुलाक़ात में मानए होती ।

माहिरीन-ए-ग़ालिब की राय:
तबा तबाई: मजनूं के नाम के बाद सेहरा गर्द की सिफ़त डाल कर इस के घर का पता दिया है,
बेख़ूद: लैला कई मर्तबा महमिल में सवार हो कर मजनूं की तरफ़ गई लेकिन सारबान की चुग़ली की वजह से और बदनामी से बचने के लिए ना मिली। मिर्ज़ा साहब इसी किसे की तरफ़ इशारा करते ही

 Salam,                   AsgharVasanwala                                                                                                           asgharf@att.net                                                                                                                                      Oct 20, 2010                                                                                                                                                                          (714) 777-6675