Ghalib, his Ghazals, his poems, his genius, and his wits have always fascinated millions of Urdu lovers including myself. For my past 56 installments please click the following link and then explore 1, 2, 3, …to 55 on top.  http://www.mirza-ghalib.org/ghalib_series.html                                                                                                                                                     This is my 57^th installment.  I have received excellent response from lot of friends, both Urdu and non-Urdu speakers. Please know that this is my own, Asghar Vasanwala’s, work and not a forwarding of someone else’s work as some you thought. Please forward this to your friends. Also, please send me your comments/complements. I will appreciate if you forward me email addresses of your Urdu/non-Urdu friends.

Here are today’s verses (she’r) & its explanations in Urdu, Hindi, Gujarati, and English   

येह ग़ालिब की १८वीं ग़ज़ल के शेअर नंबर ३, ४, और ५ हैं। बहुत ही ख़ूबसूरत अश्आर हैं ।
शेअर नंबर ४:
वाए दिएवानगी-ए-शौक़ कि हर दम मुझ को                                                                               आप जाना  उधर, और  आपही  हैरां  होना                                                                                                   हरदम=हर सांस पर, हर घड़ी     वाए=अफ़्सोस      अज़ बसका = बहुत ज़्यादा         देवानगय-ए-शौक़ = जुनून-ए-इश्क़            उधर  =माशूक़ की तरफ़
तशरीह: मुझे अपने इश्क़ के दीवाना पन पर अफ़्सोस आता है कि इस के तक़ाज़े से में बार बार तेरी तरफ़ जाता हूं और फिर आप ही आप हैरान-ओ-परेशान हूं कि मैंेहां क्यों आएआ , तुझ तक रसाई तो मुमकन ही नहीं। यानी येह इश्क़ का जुनून था कि तेरे कूचे में हज़ारबार आए और हज़ारबार नाकाम लौट आए।
शेअर की खूबियां: दीदार की तमन्ना में माशूक़ की गली के चक्कर लगाना ग़ालिब ने अजब अंदाज़ में बयान किया है। वो बयान करता है कि किस तरह वो माशूक़ के मिलने के ख़ाब और ेआ हकीकत कि इस का मिलना नामुमकिन है, में घिरा हुआ है। उसकी बेचारगी हमारे दिलों को छू जाती है। मौजूदा ज़माना में कुएं मद्दाह अपने चहेते अदाकारों (Hero-Heroin) की झलक पाने के लिए इन की गली के चक्कर लगाते हैं और नाकामयाब लौट आते हैं। ेआ fans भी देवानगय-ए- शौक़ में हरदम उधर जाते हैं और हैरान लौट आते हैं। इस शेअर में ग़ालिब ने हर दम लफ्ज़ इस्तामाल किया है। इस का मतलब हर घड़ी होता है और हर सांस भी होता है। अगर हम हर दम को हर सांस का मफ़हूम समझे तो शेअर इश्क़-ए- हक़ीक़ी के दाइरह-ए- में चला जाता है, जो हसब-ए-ज़ैल हैं।
माहिरीन-ए-ग़ालिब की राय:
तबा तबाई:-  यानी हर सांस लेने से में इस मबदा हयात -ओ- वजूद की तरफ़ दौड़ता हूं और अपनी नारसाई से हैरान हो कर रह जाता हूं
बे ख़ुद:- बार बार माशूक़-ए- हक़ीक़ी का मुशताक़-ए- जमाल हो कर अपनी ख़ूदी से गुज़र जाता हूं और नारसाई की वजह से हैरान हो कर सोचता रह जाता हूं कि में कहां और इस का दीदार कहां?

शेअर नंबर ५:                                                                              जलवा अज़ बसके तक़ाज़ाए निगह करता है
जौहर-ए-आएना  भी, चाहे है  मिझ़गां होना
जलवा= हुस्न-ए-यार   तक़ाज़ा-ए-निगह= झलक देखने की ज़िद    जौहर-ए-आएना = वो ख़तूत जो आएना में सैक़ल करे वक़्त पड़ जाते हैं। पहले ज़माना में जब आएनों को बजाए मशीन, हाथ से पॉलिश किया जाता था और पीछे की तरफ़ क़लई भी हाथ से की जाती थी और आएनों में ख़त (scratches) रह जाते थे। ग़ालिब उसे जौहर-ए-आएना कहता है। ग़ालिब की मुराद आएनह-ए- फ़ौलादी से भी हो सकती है।
तशरीह:- माशूक़ का जलवा-ए-हुस्न बहुत ज़्यादा है। येह जलवा हर शय से तक़ाज़ा करता है कि उसे देखा जाए। इस के हुक्म की तामील में आईना तो आंख बनकर इस जलवे को देख ही रहा है, आईना में पड़े हुए बाल, खुतूत, या scratches भी पलकें बन जाना चाहते हैं। इस शेअर में ग़ालिब ने आएइने को आंख और इस के जौहर को मिझ़गां से तशबेआ दी है।
माहिरीन-ए- ग़ालिब की राय:
सहा और सय्यद :- मिझ़गां होना से आंख बनना मुराद है यानी जौहर-ए-आएना शौक-ए-तमाशा में ये चाहता है कि मिझ़गां (आंख) बन जाए।
आसी :- चूकिं इस का जलवा हर एक से तक़ाज़ाए निगह करता है, जब आएना में इस का अक्स पड़ा तो इस के जौहर में ये खासियत पैदा हो गई कि वो मिझ़गानी करने लगा, यह उस के जलवा-ए- के असर से मिझ़गान बन गया।
शेअर की खूबियां: एक बहुत है नाज़ुक मज़मून है । ग़ालिब के अंदाज़-ए- बयान पर दिल आफरीन आफरीन पुकारता है

शेअर नंबर 6 :                                                                                                                                                                  इशरते क़तल गहे एहले तमन्ना, मत पूछ                                                ईद-ए-नज़्ज़ारा  है, शमशीरका उरियां होना                          इशरत=ख़ुशी     अहल-ए- तमन्ना =उश्शाक़, चाहतकी तमन्ना करने वाले   ईद-ए-नज़्ज़ारा= नज़्ज़ारे की ईद  उरियां होना=नयाम से निकलना,          खुला होना
तशरीह:- ग़ालिब ने इस शेअर में एक मंज़र पेश किया है। आशिकों का एक हुजूम माशूक़ के हाथों क़तल होने को बेताब क़त्लगाह में खड़ा है। जब माशूक़ ने शमशीर (curved sword looking like crescent) को नयाम से खींचा तो आशिक़ ख़ुशी से झूम उठे । ये हुजूम क़तल होने को इस लिए बेताब है कि वक़्त-ए-क़तल वो माशूक़ के बहुत करीब होंगे और वो माशूक़ को देखते देखते फ़ना हो जाएंगे। ग़ालिब कहता है कि ए मेरे दोस्त क़त्लगाह में आशिकों की ख़ूशियों का हाल मुझे मत पूछ। ये बयान में अलफ़ाज़ में कर नहीं सकता । क़त्लगाह में यार की तलवार को उरियां देख कर क़तल होने की ख़ुशी में आशिक़ उसे झूम उठे जैसे उन्हों ने तलवार नहीं बल्कि ईद का चांद देख लिया हो। ग़ालिब ने शमशीर को हिलाल-ए-ईद से तश्बिय्ह दी है।
शेअर की खूबियां: इस शेअर में ग़ालिब ने आशिकों को एहले  तमन्ना कहा है और उन की ख़ुशी के मंज़र को नज़्ज़ारे की ईद यानी कि mother of all beautiful scenes कहा है। मज़हब या मिल्लत पर मरने वाले भी इसी जोश-ओ-ख़रोश से मैदान-ए-जंग में जाते हैं। मैदान-ए-जंग में जब तलवार चमकती हैं तो वो उसे ईद का चांद समझते हैं कि शहादत की ताजदारी अनक़रीब है। मैदान-ए-करबला में यही हाल था
આ ગ઼ાલિબ ની ૧૮મી ગ઼ઝલ નો શેર નંબર ૪ છે                                                                              વાએ દિવાનગી-એ-શોક઼ કે  હર દમ મુજ઼ કો                                     આપ જાના ઉધર, ઓર આપ હી  હેરાં હોના                                      હરદમ=દરેક શ્વાસ મા, દરેક પળે   વાએ=અફસોસ    દિવાનગી-એ-શોક઼=ઇશ્ક નુ ઝનુન, પ્રેમ ઘેલછા  ઉધર=પ્રેમીકા ની તરફ

 અર્થઃ ગ઼ાલિબ કહે છે કે મને મારી પ્રેમઘેલછા પર અફસોસ થાય છે કે તેના સતત દબાણમા હું વારંવાર તારી તરફ આવું છું અને નાસીપાસ થઇ દુઃખી થાવ છું. જોકે તારી ઝલક તો અશક્યજ છે, તો પણ હું અહીં વારેઘડીએ કેમ આવુ છું? અર્થાત, આતો પ્રેમ ઘેલછા નુ ઝનૂન હતુ કે જેના તકાદા માં તારી ગલી મા હજાર વખત ઉમ્મેદ લઇ આવ્યો અને હજાર વખત નાસીપાસ પાછો ફર્યો.

 શેર ની ખુબીઓઃ પ્રેમીકા ની એક ઝલક ની લાલસા માં પેમી નુ તેની ગલી ના ચક્કરો કાપવાનુ વર્ણન ગ઼ાલિબે સરસ રીતે કર્યુ છે કે તે કેવી ખરાબ રીતે ક્લ્પના અને સત્ય વચ્ચે તે સપડાએલો છે. તેની નિરાશા આપણા મનને સ્પર્ષે છે 

આ શેર, પ્રેમઘેલા Fans જેઓ અભીનેતા-અભીનેત્રી ની ઝલક ની લાલસામાં તેમની ગલીઓના ચક્કરો કાપે છે ને નિરાશ પાછા ફરે છે, તેમને પણ લાગુ પડે છે.

 આ શેર માં ગ઼ાલિબે હરદમ શબ્દ વાપર્યો છે. જો હરદમનો અર્થ,દરેક પળ ના બદલે દરેક શ્વાસ કરીએ તો શેર નો અર્થ આધ્યાતમીક સ્તરે પહોંચી જાય છે, જે નીચે મુજબ છે.

ગ઼ાલિબ નિષ્ણાંત ના અભિપ્રાયઃ                                                                                                                                        તબાતબાઇ નો અભીપ્રાયઃ આધ્યાતમીક સ્તરે આ શેર નો અર્થ અલૌકિક છે. દરેક શ્વાસમાં હું મારા પરમેશ્વ્વર તરફ ગમન કરુ છુ, પણ બીજી પળે તેના ન મળવાની નિરાશા લઇ પાછો આવુ છું. અને નિસાસો નાખુ છું કે હું ક્યાં ને તેની ઝલક કયાં?

આ ગ઼ાલિબ ની ૧૮મી ગ઼ઝલ નો શેર નંબર પાંચ છે.

જલ્વા અઝ બસ કે તક઼ાઝા-એ-નિગાહ કરતા હે                                               જોહરે   આઇના   ભી, ચાહે   હે   મિઝગાં   હોના                                                જલ્વા=પ્રેયસી ના લાવણ્ય ની ચમક   અઝ બસ કે= ઘણુ વધારે     તક઼ાઝા-એ-નિગાહ=ઝલક જોવાનુ દબાણ                                               જોહર-એ-આઇના=દર્પણ મા પડેલા ઘસડા. પહેલા ના જમાના માં આઇના હાથે પાલીસ કરવામા આવતા અને તેની પાછળ ની કલાઇ પણ હાથેજ કરવામા આવતી, હાલની માફક મશીન થી નહી. તેથી આઇના માં અમુક ઘસડા કાયમ રેહતા. અથવા તો ગ઼ાલિબ આ શેરમાં ધાતુ ના દર્પણ ની વાત કરતો હોઇ શકે                                                                          .

અર્થઃ ગ઼ાલિબ કહે છે કે મારી પ્રેયસી ના લાવણ્ય ની ચમક અતિસુંદર છે. આ રુપ બધા પર તકાદો કરે છે કે તેઓ તેણે નિહાળે. આ હુકમ ના પાલણ માં દર્પણ આંખ બની જાય છે અને દર્પણ માં પડેલા ઘસડા પાંપણ.

શેર  ની  ખુબીઓઃ ગ઼ાલિબે આ શેર માં એક ઘણો કોમળ વિષય રજુ કર્યો છે. આ શેર પર આફરીન કહેવાનુ મન  થાય. ગ઼ાલિબે દર્પણ મા પડેલા ઘસડાઓ ને પણ એક ખુમાર મા તરબોળ કર્યા છે. શા માટે નહીં? અરીસાએ તો પ્રેમીકા ની છબી ને પોતાના જીગર મા ઉતારી છે; તેથી અરીસા નુ દરેક અંગ સૌન્દર્યધામ બની જાય છે.

ગ઼ાલિબ નિષ્ણાંત ના અભિપ્રાયઃ                                                                                                                                             સહા અને સઇદઃ દર્પણ ના ઘસડા પણ તારા લાવણ્ય ને જોવાના શોખ માં પોતે પાંપણ (eyelash) બની જાય,તેમ ઇચ્છે છે.

આસી નો અભિપ્રાયઃ કેમકે પ્રેયસી નુ તેજસ્વી લાવણ્ય દરેક ને ફરજ પાડે છે કે તેને નિહાળવામા આવે,તેથી જ્યારે દર્પણ માં તેનુ પ્રતિબીંબ પડયું ત્યારે દર્પણ ના ઘસડાઓમાં એવી વિશિષ્ટતા પેદા થઇ કે તે પોતેજ પાંપણ હોય તેમ વર્તાવ કરવા લાગ્યા. અથવા તો તેના તેજસ્વી લાવણ્ય ના અસર થી દર્પણ ના ઘસડાઓ પાંપણ બની ગયા.

આ ગ઼ાલિબ ની ૧૮મી ગ઼ઝલ નો શેર નંબર ૬ છે.                                                                                                                    ઇશરતે ક઼ત્લ-ગહે અહેલે તમન્ના, મત પુછ                                                   ઇદે નઝઝારા હે,  શમશીર કા ઉરયાં હોના                                                           ઇશરત= ખુશી     અહલે તમન્ના=પ્રેમીકા ની તમન્ના કરનારાઓ, પ્રેમીઓ     ઇદ= તહેવાર, ઉજવણી   નઝઝારા=દ્રશ્ય   ઇદ-એ-નઝઝારા=દ્રશ્ય ની ઇદ     ઉરયાં હોના=નાગુ થવુ, ઉઘાડુ થવુ, મ્યાન મા થી નીકળવું

અર્થઃ ગ઼ાલિબ આ શેર મા એક દ્રશ્ય રજુ કરે છે. આશીકો નુ એક ટોળુ કતલના મેદાન મા પ્રેમીકાના હાથે કતલ થવા અતિઆતુર ઊભુ છે. જ્યારે પ્રેમીકાએ મિયાનમાં થી, ઇદ ના ચાંદ ના આકારવાળી, તલવાર ખેંચી ત્યારે પ્રેમીઓ ગેલમા આવી ગયા. ગ઼ાલિબ કહે છે કે એ મારા મિત્ર, કતલના મેદાન માં પ્રેમીઓના ઉલ્લાસ ના પાર ની વાત મને ન પૂછ. તે વર્ણન હું શબ્દો માં નહી કરી શકું, કતલના મેદાન માં પ્રેમિકાની તલવારને મ્યાન માથી નિકળતી જોઇ પ્રેમધેલાઓ એવા પ્રફુલ્લ થયા જાણે કે તેઓએ તલવાર નહી બલ્કે ઇદનો ચાંદ જોયો હોય. ગ઼ાલિબે શમશેર ને ઇદના ચાંદ ની ઉપમા  આપી છે કારણકે તે નવા ચાંદ જેમ પાતળી અને વક્ર (curved) હોય છે.

શેર ની  ખુબીઓઃ આ શેર માં  ગ઼ાલિબે પ્રેમીઓ ને આપેક્ષા કરનાર કહયા છે અને તેમના ઉલ્લાસ ના દ્રચ્ય ને દ્રશ્યો ની ઇદ કહી છે એટલે કે mother of all joyous scenes. ધર્મ અને દેશ પર કુરબાન થનાર લોકો પણ આટલાજ અધીરા થઇ રણભૂમી માં પ્રવેશે છે. અને રણભૂમીમા જ્યારે તલવાર ચમકે છે તો તેઓ તલવાર ને ઇદના ચાંદ સમાન, ખુશી નુ ચિન્હ સમજે છે,કે થોડીજ વાર માં શહીદ થવાનો તાજ તેમના મસ્તક પર હશે. કરબલા ના મેદાન માં અસત્ય સામે લડનાર ઇમામહુસેન અને તેમના સાથીઓ પણ આટલા ઉલ્લાસ સાથે શહીદ થયા હતા.

This is the 4th verse of Ghalib’s 18^th ghazal. 

Vaa-e divangi-e-shouq ke har-dam mujh ko                                                                             Fie, my love-obsession; under your pressure, every moment                                                                                            Aap  jana  udhar,  aur  aap  hi  heraN  hona                                                                                   I hasten to her lane for her glimpse, but return bewildered.                                                                                                        Vaa-e = Fie    divangi-e-shouq=love obsession, love madness    har-dam = every moment, in every breath        Udhar=that side, towards her  HeraN= Perplexed, confused, bewildered       

 Meaning: Ghalib says, “My love obsession has made me miserable. Under its pressure, I hasten to her lane for a glimpse and return perplexed and disappointed. I know her glimpse is impossible to have; so, why do I try again and again?” This is nothing but my obsession with her; under its insistence, I go to her lane repeatedly and return disappointed.

Finer aspects: In this verse, Ghalib has portrayed his love obsession; it is a beautiful portrayal. He describes how he is caught between his impulse to see her and the fact, it is unattainable. His disappointment touches our hearts. This verse also applies to those celebrity-fans who yearn meeting their diva or hero, but cannot.

In this verse, Ghalib has used word “Har-dam”. It means ‘every moment’ as well as ‘in every breath’. If we apply, the second meaning “In every Breadth”, the verse becomes a Sufi thought. See explanation below.

Ghalibologists’ opinions:                                                                                                                                                       “Taba’ Tabaee’s opinion: “Har dam” means in every breath. So, Ghalib says, “In every breath I run towards my Lord, my creator, but in the next moment I return failed. I regret and lament my helplessness.”

This is the 5th verse of Ghalib’s 18^th ghazal.                                                                                                                     Jalwa az bas ke  taqaza-e-nigah  karta  hai                                                                                                   Her dazzling appearance demands attention of all                                                                                                                 Johar-e-aaina bhi, chahe hai  mizgaN hona                                                                                   Even scratches in mirror want to become eyelashes, for witnessing her.                                                                              Jalwa=manifest, dazzling presence    az bas ke=with force, much more    taqaza=insistence, demand     taqaza-e-nigah=demanding   attention        Johar-e-aaina=scratches in mirror. In olden times, mirrors were hand polished or manually silvered; that left scratches in mirror. Ghalib could be talking about hand polished metal mirror.

Meaning: In this verse, Ghalib says, “Dazzle of my sweetheart’s beauty is overwhelming. It commands all to watch. Obeying that command, mirror becomes eyes and its scratches become eyelashes”                                                                              

Finer aspects:  In this verse, Ghalib has presented a very delicate subject. It demands our “wow!” Here, Ghalib has given life and admiration to even scratches of mirror. Why not? Mirror has absorbed his beloved’s image; so, everything in mirror becomes beauty to him.

Ghalibologists’ opinions:                                                                                                                                                 Saha’s and Saeed’s opinion: in quest of viewing your beauty, even scratches of mirror yearn becoming eyelashes.            Aasi’s opinion: Because her beauty commands everyone to watch her, so, when mirror absorbed her view, scratches in mirror transformed and started acting like eyelashes. Or, under effect of her dazzling beauty, scratches became eyelashes.

This is the 6th verse of Ghalib’s 18^th ghazal.                                                                                                                         Ishrat-e-qatl-gahe ahl-e-tamanna  mat  puchh                                                                           How can I describe jubilation among lovers, in killing ground?                                                                                         Eid-e-nazzara hai sham-sheer ka uryaN hona                                                                               Is it just a bare sword in her hand? No, it is an Eid crescent, a Cause célèbre for all joyous vistas of world                            Ishrat = joy, jubilation      Qatl-gah=killing arena, killing ground      ahl-e-tamanna=craving lovers     Eid = celebration, joy       nazzara=scene        Sham-sheer=(curved) sword     UryaN = bare, out from sheathe 

Meaning: In this verse, Ghalib presents a scenario when a crowd of craving lovers is out on a killing ground, eager to be beheaded by their sweetheart. They are eager because death at her hand is fulfilling; as they will be so close to her on their last breath. So, when she drew her sword from sheathe, lovers went jubilant as if her curved sword were an Eid crescent. Ghalib says, “Please do not ask me to narrate this jubilant scene; I have no words. However, I can say this much: the scene was an all time event; this Jubilation was like a crescent moon for the festivities of world, a cause de célèbre” Ghalib has likened sword with Eid crescent because her sword is thin and curved like a new moon.

Please note that Urdu poetry is about symbols. Beloved’s eyebrows are sword shaped; they pierce hearts of lovers. Even her eyes are called killing arrows/swords. If we interject eyes and eyebrows into this verse, meaning becomes a different realm.

Finer aspects: In this verse, Ghalib calls lovers “hopeful group”; and, the scene of sighting her sword and ensuing jubilation as crescent moon for the festivities of world, a cause de célèbre.                                                                                         

Those ready to lay their lives for their religion, their country, or their cause enter battlefield with similar fervor. When swords brandish, they see them as Eid crescent and become jubilant because they believe within moments they will wear martyrdom crown.

In battlefield of Karbala, companions of Imam Hussein gave their heads fighting against falsehood, with similar fervor and jubilation.